چه مواد غذایی مورد توجه تاجران و واردکنندگان قزاقستان است و بیشترین واردات از چه مسیرها، مرزها، با چه شرایط، هزینه‌ها و قوانینی وارد این کشور می‌شود؟

بازار مواد غذایی قزاقستان را نباید صرفاً یک بازار واردات‌محور تلقی کرد. این کشور تولیدکننده مهم غلات، گوشت، لبنیات و شماری از محصولات کشاورزی است، اما ساختار اقلیمی، پراکندگی جمعیت، زمستان طولانی و محدودیت تولید داخلی برخی محصولات باعث شده واردات بخشی اساسی از زنجیره تأمین غذا باشد.

وزارت کشاورزی قزاقستان پنج گروه را در زمره محصولات دارای وابستگی وارداتی قرار داده است: گوشت مرغ، فرآورده‌های سوسیسی، ماهی، پنیر و پنیر تازه و شکر. در هشت ماه نخست ۲۰۲۶، مواد غذایی ۳۴٫۱ درصد ارزش کل خرده‌فروشی را تشکیل داده‌اند.

برای صادرکننده ایرانی، موافقت‌نامه تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا از ۱۵ مه ۲۰۲۵ اجرایی شده است. کد دقیق تعرفه، مبدأ ایرانی، گواهی CT-3 و رعایت قواعد حمل مستقیم باید پیش از قیمت‌گذاری بررسی شوند.

مزیت ایران فقط تعرفه نیست. مسیر زمینی و ریلی ایران–ترکمنستان–قزاقستان و همچنین مسیر دریای خزر امکان زنجیره تأمین مستقیمی را فراهم می‌کنند که برای بسیاری از مواد غذایی ایرانی می‌تواند از مسیرهای دورتر رقابتی‌تر باشد.

۱. بازار مواد غذایی قزاقستان از نگاه واردکننده

تقاضای قزاقستان ترکیبی از کالاهای پایه، مواد غذایی تازه و محصولات فرآوری‌شده است. در کالاهای پایه تولید داخلی قوی است؛ ورود به بازارهایی مانند آرد یا غلات صرفاً با استناد به جمعیت منطقی نیست.

وزارت کشاورزی پنج گروه را دارای وابستگی وارداتی می‌داند: گوشت مرغ، محصولات سوسیسی، ماهی، پنیر و پنیر تازه و شکر. بازار شکر نمونه روشنی است: در سال ۲۰۲۵ واردات ۷۰٫۴ درصد بازار داخلی شکر را تأمین کرده و تولید داخلی ۲۹٫۶ درصد بوده است.

وجود تقاضا الزاماً به معنای تعرفه صفر برای محصول ایرانی نیست؛ شکر در فهرست کالاهای حساس تجارت آزاد ایران و اوراسیا قرار دارد.

۲. کدام مواد غذایی برای تاجران و واردکنندگان قزاقستان جذاب‌ترند؟

محصولات دارای کسری ساختاری، محصولات تازه خارج از فصل، مواد غذایی متمایز و کالاهایی که با قیمت و لجستیک مناسب به مراکز مصرف برسند، بیشترین قابلیت بررسی را دارند.

تعیین کد دقیق محصول پیش از اعلام قیمت ضروری است؛ گروه‌های تعرفه‌ای اوراسیا فرآورده‌های گوشت، ماهی، شکر، غلات، میوه و سبزی را به‌صورت مجزا طبقه‌بندی می‌کنند.

گوشت مرغ و فرآورده‌های گوشتی

گوشت مرغ یکی از گروه‌های دارای وابستگی وارداتی قزاقستان است. تقاضا به قیمت، قطعه‌بندی، شکل انجماد و کانال فروش وابسته است.

برای ایران، این بازار به دلیل مقررات دامپزشکی و تعرفه‌های حساس در تجارت آزاد نیازمند بررسی دقیق‌تر از محصولات گیاهی است.

ماهی و محصولات شیلاتی

ماهی در فهرست محصولات وابسته به واردات قرار دارد. گونه، شکل فرآوری، تازه یا منجمد بودن، زنجیره سرد و تأیید دامپزشکی از عوامل اصلی معامله هستند.

ورود آبزیان نسبت به خشکبار پیچیده‌تر است و گواهی‌های همراه و کنترل زنجیره سرد باید پیش از مذاکره حل شده باشد.

پنیر و محصولات لبنی

پنیر و پنیر تازه در گروه‌های دارای وابستگی وارداتی قرار گرفته‌اند. ورود محصول لبنی خارجی مستلزم رعایت الزامات فنی و دامپزشکی اوراسیاست.

در توافق تجارت آزاد با ایران، محصولات لبنی در میان گروه‌های حساس ذکر شده‌اند.

شکر و مواد اولیه شیرین‌کننده

وابستگی بالای بازار شکر از نظر تجاری مهم است؛ در سال ۲۰۲۵ واردات ۷۰٫۴ درصد بازار را تأمین کرده است.

رقابت در این حوزه عمدتاً قیمت‌محور و حجمی است؛ هزینه حمل، تعرفه دقیق و امکان تحویل مستمر نقش بیشتری از بسته‌بندی مصرف‌کننده دارند.

میوه و سبزی تازه

جغرافیای قزاقستان باعث شده محصولات تازه در دوره‌هایی که تولید داخلی کمتر است، بخشی مهم از تجارت با کشورهای جنوبی باشد.

برای ایران، مرکبات، کیوی، انگور و محصولات گلخانه‌ای قابل بررسی‌اند؛ تصمیم صادرات باید بر پایه فصل، قرنطینه گیاهی و قیمت بازار گرفته شود.

خشکبار، میوه خشک و محصولات ماندگار ایرانی

پسته، کشمش، خرما، انجیر خشک و مغزها از منظر لجستیکی با بازار قزاقستان تناسب دارند.

مزیت تجاری زمانی آشکار می‌شود که صادرکننده اندازه، رطوبت، شکستگی، کیفیت ظاهری و نتایج آزمایش را دقیق تعریف کند.

شیرینی، کنسرو و فرآورده‌های غذایی

برای محصولاتی که تولید صنعتی ایران در آن‌ها قابل رقابت است، بازار قزاقستان فقط بازار کالای خام نیست.

گروه‌های تعرفه‌ای مربوط به شکر و شیرینی، فرآورده‌های غلات و فرآورده‌های میوه و سبزی در نظام طبقه‌بندی اوراسیا به‌صورت مجزا تعریف شده‌اند.

۳. ساختار خریداران مواد غذایی در قزاقستان

ورود موفق به قزاقستان فقط پیدا کردن یک واردکننده نیست. نوع خریدار تعیین می‌کند محصول باید با چه مشخصاتی عرضه شود.

در هشت ماه نخست ۲۰۲۶، آلماتی با ۳۲٫۳ درصد و آستانه با ۱۴ درصد بزرگ‌ترین سهم‌ها را از کل خرده‌فروشی کشور داشته‌اند.

کارخانه‌های صنایع غذایی به جای طراحی جذاب بسته مصرف‌کننده، مشخصات فنی ثابت می‌خواهند.

۴. بیشترین واردات قزاقستان از چه کشورها و کریدورهایی وارد می‌شود؟

در ژانویه تا ژوئیه ۲۰۲۶، قزاقستان ۳۶٫۸۶ میلیارد دلار کالا وارد کرد. روسیه با ۳۰٫۸ درصد و چین با ۲۹٫۴ درصد دو مبدأ اصلی کل واردات بودند؛ بیش از ۶۰ درصد واردات کالایی از این دو مبدأ تأمین شده است.

کریدور روسیه: در هفت ماه نخست ۲۰۲۶، ۸۷٫۴ درصد تجارت قزاقستان با اعضای اتحادیه اقتصادی اوراسیا مربوط به روسیه بوده است. کالاهای دارای منشأ اتحادیه مزیت ساختاری دارند.

کریدور چین از محورهای ریلی دوستیک و آلتین‌کول و مسیرهای جاده‌ای عبور می‌کند. جنوب کشور از طریق ازبکستان و گذرگاه تمیر بابا با ترکمنستان به شبکه تأمین آسیای مرکزی متصل است.

۵. مسیرهای اصلی صادرات مواد غذایی ایران به قزاقستان

برای بار ایرانی سه گزینه اصلی وجود دارد: ریلی از مسیر ترکمنستان، جاده‌ای از مسیر ترکمنستان و حمل چندوجهی از طریق دریای خزر. انتخاب به ماندگاری محصول، وزن محموله، شهر مقصد و هزینه‌های ترانزیت بستگی دارد.

در سال ۲۰۲۵ حجم حمل در کریدور شمال–جنوب به ۳٫۵ میلیون تن رسید و حمل ریلی میان قزاقستان و ایران ۶۹ درصد افزایش یافت. هیچ مسیر همیشه ارزان‌ترین نیست؛ مبنای درست، مقایسه هزینه تحویل‌شده برای همان محموله و مقصد است.

۶. تعرفه واردات از ایران و اثر موافقت‌نامه تجارت آزاد اوراسیا

از ۱۵ مه ۲۰۲۵ موافقت‌نامه تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا اجرا می‌شود و نزدیک به ۹۰ درصد فهرست کالایی را تحت رژیم تجارت آزاد پیش‌بینی کرده است. بااین‌حال صفر شدن تعرفه قاعده عمومی برای تمام مواد غذایی نیست.

برای استفاده از ترجیح تعرفه‌ای، گواهی مبدأ CT-3 لازم است. وجود فاکتور ایرانی به‌تنهایی کافی نیست؛ تولیدکننده و صادرکننده باید قواعد مبدأ را رعایت کنند.

توافق اعطای ترجیح را به حمل مستقیم مرتبط کرده است؛ ترانزیت از ترکمنستان می‌تواند پذیرفته شود مشروط بر حفظ شواهد حمل و گمرکی. کد دقیق کالا در طبقه‌بندی اوراسیا به ترکیب، شکل فرآوری و نوع بسته‌بندی وابسته است.

۷. مقررات ایمنی غذا، دامپزشکی و قرنطینه

قزاقستان عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیاست. مقررات پایه TR CU 021/2011 درباره ایمنی محصولات غذایی و TR CU 022/2011 درباره برچسب‌گذاری برای بسیاری از مواد غذایی اعمال می‌شود.

گوشت، مرغ، ماهی و لبنیات تحت کنترل دامپزشکی اوراسیا قرار می‌گیرند. محصولات گیاهی مشمول کنترل قرنطینه بر اساس تصمیم شماره ۱۵۷ اجرا می‌شوند.

محصولات فرآوری‌شده بیشتر با الزامات ایمنی، ترکیب، افزودنی‌ها، برچسب و اثبات انطباق روبه‌رو هستند. علامت EAC نشان می‌دهد محصول مراحل ارزیابی انطباق را طی کرده است.

۸. برچسب‌گذاری و بسته‌بندی برای بازار قزاقستان

طراحی برچسب باید پیش از چاپ نهایی با واردکننده و مسئول انطباق کنترل شود. بر اساس TR CU 022/2011، بسته باید شامل نام محصول، ترکیبات، مقدار، تاریخ تولید و مصرف، شرایط نگهداری، اطلاعات تغذیه‌ای و علامت واحد گردش کالا در بازار اوراسیا باشد.

متن برچسب در قزاقستان باید الزامات زبان دولتی قزاقی و زبان روسی را رعایت کند. چاپ بسته قبل از تأیید برچسب مقصد ریسک بالایی دارد.

بسته‌بندی میوه و سبزی باید محصول را در برابر فشار و رطوبت محافظت کند. برای خشکبار مانع رطوبت و اکسیژن و برای محصول منجمد کیسه داخلی مقاوم در دمای زنجیره سرد اهمیت دارد.

۹. هزینه واقعی واردات مواد غذایی به قزاقستان چگونه محاسبه می‌شود؟

قیمت خرید از کارخانه تنها یکی از اجزای هزینه نهایی است. واردکننده حرفه‌ای باید هزینه تحویل‌شده را محاسبه کند.

از اول ژانویه ۲۰۲۶، نرخ عمومی مالیات بر ارزش افزوده قزاقستان برای واردات مشمول مالیات ۱۶ درصد است. هزینه اظهار گمرکی طبق نظام اعلام‌شده ۲۰ هزار تنگه برای هر اظهارنامه کالا تعیین شده است.

فرمول عملی: قیمت خرید کالا + حمل تا مرز یا نقطه ورود + بیمه و هزینه‌های مسیر + حقوق ورودی + مالیات بر ارزش افزوده + هزینه اظهار و کارگزار + آزمایش و کنترل + انبار یا بندر + حمل داخلی قزاقستان = هزینه واقعی تحویل

۱۰. کدام محصولات ایرانی از نظر تجاری ارزش بررسی بیشتری دارند؟

فرصت مناسب لزوماً در محصولی نیست که قزاقستان بیشترین وابستگی وارداتی را دارد. در مرغ و لبنیات، مقررات دامپزشکی و تعرفه حساس پیچیدگی ایجاد می‌کند.

خشکبار و میوه خشک از نظر نسبت ارزش به وزن و ماندگاری جذاب است. خرما کالایی ماندگارتر از میوه تازه است و ایران در تولید گونه‌های مختلف آن فعال است.

میوه و سبزی تازه برای محصولات منتخب در پنجره زمانی مناسب جذاب است. رب گوجه‌فرنگی، شیرینی و محصولات فرآوری‌شده و آبزیان نیز بسته به تأییدات و زنجیره سرد قابل بررسی‌اند.

۱۱. چک‌لیست واردکننده پیش از ثبت سفارش

1. تعریف دقیق محصول: نام تجاری کافی نیست؛ شکل فرآوری و مشخصات واقعی کالا ثبت شود.
2. تعیین کد تعرفه: کد کامل اتحادیه اقتصادی اوراسیا با مشخصات محصول تطبیق داده شود.
3. بررسی تعرفه ایران–اوراسیا: مشخص شود محصول مشمول نرخ صفر، نرخ کاهش‌یافته یا گروه حساس است.
4. تأیید مبدأ: امکان صدور گواهی CT-3 و رعایت قواعد مبدأ کنترل شود.
5. بررسی مسیر ترانزیت: برای مسیر ترکمنستان مدارک لازم جهت اثبات حمل مستقیم حفظ شود.
6. کنترل مجوزهای محصول: وضعیت دامپزشکی، قرنطینه گیاهی یا ارزیابی انطباق قبل از بارگیری مشخص شود.
7. دریافت نمونه: نمونه باید نماینده کیفیت تولید انبوه باشد.
8. تعیین مشخصات فنی: وزن، اندازه، رطوبت، ترکیب و کیفیت ظاهری عددی شوند.
9. توافق روی آزمایش‌ها: آزمایشگاه، پارامترها و مسئول هزینه آزمون مشخص باشد.
10. بررسی برچسب: نسخه قزاقی و روسی قبل از چاپ تأیید شود.
11. تعیین وزن خالص و ناخالص: اختلاف وزن می‌تواند بر هزینه حمل و قیمت نهایی اثر بگذارد.
12. تأیید بسته‌بندی: بسته داخلی، کارتن مادر، تعداد در کارتن و پالت‌بندی تعیین شود.
13. تعیین ماندگاری هنگام تحویل: حداقل عمر باقی‌مانده هنگام ورود توافق شود.
14. انتخاب مسیر حمل: جاده، ریل یا خزر بر اساس محصول و شهر مقصد مقایسه شود.
15. محاسبه هزینه تحویل‌شده: مالیات، تعرفه، ترخیص، انبار، آزمایش و حمل داخلی فراموش نشود.
16. تعیین معیار رد محموله: نقص بسته، فساد، اختلاف وزن یا مغایرت آزمایش در قرارداد تعریف شود.
17. بررسی ظرفیت تأمین: توان تأمین سفارش دوم و سوم به اندازه نمونه اولیه مهم است.
18. تطبیق مدارک با محموله: فاکتور، فهرست بسته‌بندی، گواهی مبدأ و گواهی‌های بهداشتی با کالای واقعی یکسان باشند.

۱۲. برای دریافت قیمت دقیق چه اطلاعاتی باید ارسال شود؟

• نام دقیق محصول
• شکل محصول؛ تازه، خشک، منجمد، پخته یا فرآوری‌شده
• گرید کیفی
• مشخصات فنی قابل اندازه‌گیری
• وزن هر بسته
• بسته‌بندی مصرفی یا عمده
• تعداد یا وزن کل سفارش
• نیاز به برند اختصاصی یا بسته‌بندی تولیدکننده
• الزامات آزمایش
• حداقل عمر باقی‌مانده محصول هنگام تحویل
• شهر مقصد در قزاقستان
• روش حمل ترجیحی
• شرایط تحویل موردنظر
• نیاز به زنجیره سرد

۱۳. مسیر تأمین مواد غذایی ایرانی برای بازار قزاقستان

در معامله مواد غذایی ایران و قزاقستان، تفاوت دو پیشنهاد تأمین معمولاً فقط در قیمت کارخانه نیست. گواهی مبدأ، بسته‌بندی مناسب مسیر و برچسب مقصد همگی بر هزینه نهایی اثر دارند.

ایرانکو می‌تواند به‌عنوان بستری برای ثبت درخواست خرید و بررسی گزینه‌های تأمین محصولات صنایع غذایی ایران مورد استفاده قرار گیرد.

هرچه درخواست خرید دقیق‌تر باشد، مقایسه قیمت و کیفیت تأمین‌کنندگان نیز قابل اتکاتر خواهد بود.

جمع‌بندی

بازار مواد غذایی قزاقستان برای صادرکننده خارجی فرصت واقعی دارد، اما فرصت‌ها در همه گروه‌ها یکسان نیستند. گوشت مرغ، ماهی، پنیر و شکر از گروه‌هایی هستند که وابستگی وارداتی رسماً شناسایی شده است؛ خشکبار، میوه خشک و فرآورده‌های غذایی نیز قابل بررسی‌اند.

روسیه و چین بزرگ‌ترین مبادی کل واردات هستند؛ برای ایران، کریدور ریلی و جاده‌ای از ترکمنستان و مسیر دریای خزر سه گزینه اصلی دسترسی به بازار محسوب می‌شوند. پس از FTA ایران–اوراسیا در مه ۲۰۲۵، کد دقیق کالا، فهرست کالاهای حساس، گواهی CT-3 و قواعد مبدأ باید پیش از پیش‌فاکتور بررسی شوند.

در محاسبه اقتصادی، نرخ ۱۶ درصدی مالیات بر ارزش افزوده، حقوق ورودی احتمالی، حمل، ترانزیت، آزمایش و توزیع داخلی همگی بر قیمت نهایی اثر دارند. بهترین نقطه شروع محصولی است که تقاضای قابل اثبات، مزیت واقعی تأمین از ایران و مسیر ورود اقتصادی را هم‌زمان داشته باشد.

پرسش‌های متداول