مواد غذایی مورد توجه واردکنندگان عراق و مسیرهای واردات

مقدمه تحلیلی

بازار مواد غذایی عراق برای صادرکننده ایرانی از یک ویژگی مهم برخوردار است: فاصله جغرافیایی کوتاه با تقاضای مصرفی بالا ترکیب شده است. شهرهای بزرگی مانند بغداد، بصره، اربیل، سلیمانیه، نجف، کربلا و موصل شبکه گسترده‌ای از عمده‌فروشان، فروشگاه‌ها، رستوران‌ها، صنایع غذایی و توزیع‌کنندگان دارند و حجم قابل‌توجهی از نیاز این شبکه از واردات تأمین می‌شود.

اما نگاه ساده‌ای مانند «عراق خریدار مواد غذایی است، بنابراین هر محصول ایرانی قابلیت صادرات دارد» می‌تواند پرهزینه باشد. سیاست وارداتی عراق در سال‌های اخیر فعال‌تر شده است. دولت این کشور برای بعضی محصولات کشاورزی، دام و طیور از ممنوعیت واردات، تقویم کشاورزی، مجوزهای بخشی، کنترل مبادی ورود و حمایت از تولید داخلی استفاده می‌کند.

در سپتامبر ۲۰۲۶ وزارت کشاورزی عراق اعلام کرد که واردات ۳۳ قلم در چارچوب سیاست حمایت از تولید داخلی ممنوع است و ۱۵ محصول دیگر، از جمله محصولاتی مانند گوجه‌فرنگی، خیار، سیب‌زمینی، پیاز و بادمجان، بر اساس فصل تولید و میزان عرضه داخلی با محدودیت متغیر روبه‌رو هستند. واردات مرغ کامل، قطعات و فرآورده‌های مرغ نیز از ۱۵ ژانویه ۲۰۲۶ مشمول ممنوعیت اعلام‌شده برای حمایت از تولید داخلی شده است. بنابراین محصولی که در آمار ۲۰۲۴ واردات بزرگی داشته، الزاماً در سال ۲۰۲۶ نیز بدون محدودیت قابل ورود نیست.

برای صادرکننده ایرانی، مزیت اصلی صرفاً قیمت حمل پایین نیست. امکان ارسال زمینی سریع، دسترسی به چندین مرز، توان عرضه محصولات تازه و فرآوری‌شده، نزدیکی ذائقه دو بازار و امکان ارسال محموله‌های کوچک‌تر نسبت به تجارت بین‌قاره‌ای، نقاط قوت مهم‌تری هستند. در مقابل، موفقیت تجاری به شناخت دقیق مجوز واردات همان محصول، انتخاب مرز مناسب، طبقه‌بندی صحیح کالا و هماهنگی کامل اسناد پیش از حرکت کامیون وابسته است.

داده‌های تجارت سال ۲۰۲۴ نشان می‌دهد عراق در گروه‌هایی مانند گوشت، مرغ، برنج، مرکبات، میوه تازه، فرآورده‌های گوجه‌فرنگی و بعضی لبنیات بازار وارداتی قابل‌توجهی دارد. با این حال، وضعیت تجاری سال ۲۰۲۶ را نباید صرفاً از روی ارقام ۲۰۲۴ تفسیر کرد؛ زیرا دولت عراق برای حمایت از تولید داخلی، واردات برخی محصولات را ممنوع یا به فصل تولید وابسته کرده است.

۱. واردکنندگان عراقی بیشتر به چه مواد غذایی توجه دارند؟

پاسخ کوتاه این است که تقاضای وارداتی عراق را نمی‌توان به یک گروه غذایی محدود کرد. برنج، گوشت، میوه و مرکبات، محصولات لبنی، فرآورده‌های گوجه‌فرنگی، مواد غذایی فرآوری‌شده، تنقلات، محصولات منجمد و در دوره‌هایی بعضی سبزیجات تازه سهم قابل‌توجهی از تجارت غذایی این کشور دارند.

اما برای تحلیل تجاری باید بین سه مفهوم تفاوت گذاشت: تقاضای مصرفی، حجم تاریخی واردات و امکان قانونی واردات امروز. ممکن است تقاضای بازار برای یک محصول بالا باشد، ولی دولت عراق در زمان وفور تولید داخلی اجازه ورود آن را ندهد.

برنج؛ یکی از اقلام پایه بازار وارداتی

عراق در سال ۲۰۲۴ حدود ۴۳۰ میلیون کیلوگرم برنج به ارزش نزدیک ۴۸۱.۸ میلیون دلار وارد کرد. هند با بیش از ۳۴۳ میلیون دلار مهم‌ترین تأمین‌کننده بود و تایلند و آمریکا نیز سهم قابل‌توجهی داشتند. سهم ثبت‌شده ایران حدود ۹.۱ میلیون دلار بود.

در بازار برنج، خریدار عراقی معمولاً به مواردی مانند اندازه دانه، عطر، درصد شکستگی، یکنواختی پخت، رنگ، رطوبت، تمیزی محصول، بسته‌بندی و ثبات کیفیت محموله‌های متوالی توجه دارد.

گوشت قرمز و فرآورده‌های گوشتی

ارزش واردات گروه گوشت و احشای خوراکی عراق در سال ۲۰۲۴ حدود ۶۵۴.۴ میلیون دلار بود. برزیل، هند، ترکیه و ایران از تأمین‌کنندگان مهم این گروه بودند. واردات گوشت گاوی منجمد به‌تنهایی بیش از ۲۲۷ میلیون دلار ارزش داشت.

بازار گوشت بیش از محصولات خشک به اسناد بهداشتی، وضعیت دامپزشکی کشور مبدأ، تأیید کشتارگاه، شرایط حلال، تاریخ تولید، دمای حمل و زنجیره سرد حساس است.

مرغ؛ بازار بزرگ تاریخی، اما محدودیت فعلی جدی

در سال ۲۰۲۴ عراق حدود ۳۹۲.۳ میلیون دلار گوشت و احشای خوراکی مرغ وارد کرده بود. برزیل، ترکیه، ایران، آمریکا و اوکراین از فروشندگان مهم بودند. اما از ۱۵ ژانویه ۲۰۲۶، وزارت کشاورزی عراق ممنوعیت واردات مرغ کامل، قطعات و فرآورده‌های مرغ را با هدف حمایت از صنعت داخلی اجرا کرد.

بنابراین آمار بزرگ تاریخی در این گروه نباید به‌عنوان فرصت آزاد وارداتی فعلی تفسیر شود.

میوه تازه؛ حوزه مهم برای ایران

موقعیت ایران در برخی محصولات میوه بسیار برجسته است. عراق در سال ۲۰۲۴ بیش از ۸۰ میلیون دلار سیب تازه وارد کرد که حدود ۷۹.۴ میلیون دلار آن از ایران بود. یعنی ایران تقریباً تأمین‌کننده اصلی ثبت‌شده این بازار در آن سال بود.

در مرکبات نیز کل واردات عراق در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۷۵.۹ میلیون دلار بود و ایران با حدود ۳۴.۷ میلیون دلار یکی از فروشندگان مهم محسوب می‌شد.

گوجه‌فرنگی و محصولات فرآوری‌شده آن

در سال ۲۰۲۴ عراق حدود ۴۴.۱ میلیون دلار گوجه‌فرنگی تازه وارد کرد و بیش از ۳۷.۵ میلیون دلار آن مربوط به ایران بود. با این حال، گوجه‌فرنگی از محصولاتی است که ورود آن بر اساس تقویم کشاورزی عراق می‌تواند متوقف شود.

در بخش فرآوری‌شده وضعیت متفاوت است. واردات گروه گوجه‌فرنگی نگهداری‌شده یا فرآوری‌شده تحت ردیف مربوط در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۲۲.۸ میلیون دلار بود که ایران بیش از ۵۲.۶ میلیون دلار آن را تأمین کرد.

این تفاوت نشان می‌دهد صادرکننده نباید «گوجه تازه» و «رب یا فرآورده گوجه» را یک بازار واحد فرض کند. مقررات، کد تعرفه، بسته‌بندی، ماندگاری، رقبا و کانال فروش آن‌ها متفاوت است.

لبنیات

در بعضی زیرگروه‌های لبنی نیز ایران حضور مهمی دارد. برای نمونه، عراق در سال ۲۰۲۴ حدود ۳۸.۹ میلیون دلار پنیر تازه وارد کرد که بیش از ۱۹.۸ میلیون دلار آن از ایران تأمین شد.

لبنیات ماندگار، پنیر، خامه، شیر استریل، شیر خشک و محصولات مشابه بازارهای جداگانه‌ای دارند و برای هرکدام باید استاندارد و شرایط حمل جداگانه بررسی شود.

۲. ساختار واقعی بازار مواد غذایی عراق چگونه است؟

عراق را نباید یک بازار یکپارچه با یک الگوی خرید ثابت دانست. بغداد، بصره، مناطق مرکزی و جنوبی و اقلیم کردستان از نظر مسیر تأمین، ساختار توزیع و حتی ترجیح فروشنده تفاوت‌هایی دارند.

بغداد

بغداد بزرگ‌ترین مرکز مصرف و توزیع کشور است. بسیاری از محموله‌هایی که از ایران، ترکیه، اردن یا بنادر جنوب وارد می‌شوند، نهایتاً بخشی از بار خود را در بازار بغداد توزیع می‌کنند.

برای کالاهای مصرفی بسته‌بندی‌شده، حضور یک توزیع‌کننده دارای شبکه فروش بسیار مهم‌تر از صرفاً یافتن یک واردکننده دارای مجوز است.

بصره

بصره هم یک بازار مصرفی بزرگ است و هم مرکز ورود کالاهای دریایی از بندر ام‌قصر و زمینی از جنوب و شرق کشور.

برای محصولات واردشده از هند، شرق آسیا، برزیل، امارات و سایر مسیرهای دریایی، ام‌قصر نقطه ورود طبیعی محسوب می‌شود.

اربیل، دهوک و سلیمانیه

بازار اقلیم کردستان دسترسی بسیار نزدیکی به ترکیه و مرزهای شمال غربی ایران دارد. بخش بزرگی از کالاهای زمینی ترکیه از محور هابور ـ ابراهیم خلیل وارد می‌شوند.

برای صادرکنندگان غرب و شمال غرب ایران نیز مرزهایی مانند باشماق و حاج عمران از نظر مسافت تا شهرهای اقلیم اهمیت دارند.

نجف و کربلا

علاوه بر جمعیت ثابت، گردش زائران و فعالیت گسترده هتل، رستوران و خدمات غذایی بر تقاضای این بازار اثر دارد. بسته‌های مصرفی، آب و نوشیدنی، لبنیات، مواد اولیه آشپزخانه و محصولات مناسب خدمات غذایی در این دو شهر بازار ویژه خود را دارند.

بازار خرده‌فروشی در برابر عمده‌فروشی

محصولی که برای فروشگاه عرضه می‌شود، الزاماً همان بسته موردنیاز رستوران یا کارخانه نیست.

خریدار خرده‌فروشی به طراحی بسته، وزن واحد، قیمت مصرف‌کننده و ماندگاری روی قفسه اهمیت می‌دهد. خریدار صنعتی یا خدمات غذایی بیشتر به قیمت هر کیلو، ثبات کیفیت، بسته عمده، سرعت تحویل و امکان تأمین مداوم توجه می‌کند.

۳. جایگاه ایران در بازار غذایی عراق؛ فرصت واقعی کجاست؟

مزیت ایران در عراق در همه گروه‌های غذایی یکسان نیست. در برخی گروه‌ها ایران تأمین‌کننده اصلی یا مهم است و در بعضی دیگر با تأمین‌کنندگان بسیار بزرگ جهانی رقابت می‌کند.

برای مثال، رقابت ایران با هند در برنج یا گوشت منجمد دشوارتر از رقابت در سیب تازه یا بعضی محصولات فرآوری‌شده است.

برای صادرکننده ایرانی، کالاهایی که نسبت ارزش به هزینه حمل مناسبی دارند یا در آن‌ها سرعت تحویل عامل رقابتی است، جذابیت بیشتری دارند.

میوه و سبزی تازه نمونه واضحی است. تولیدکننده ایرانی می‌تواند نسبت به تأمین‌کننده دوردست زمان حمل کوتاه‌تری داشته باشد. اما همین بازار بیش از همه در معرض ممنوعیت‌های فصلی عراق قرار دارد.

در مواد غذایی کارخانه‌ای، مزیت جغرافیایی زمانی ارزش تجاری پیدا می‌کند که با قیمت رقابتی، بسته‌بندی مناسب بازار عراق، کیفیت ثابت، برچسب درست و توزیع‌کننده فعال همراه شود.

برای خریدار عراقی، ارزان‌ترین پیشنهاد الزاماً جذاب‌ترین پیشنهاد نیست. اگر محموله در مرز به‌دلیل گواهی ناقص متوقف شود، چند روز توقف کامیون می‌تواند صرفه‌جویی اولیه قیمت خرید را از بین ببرد.

۴. بیشترین واردات مواد غذایی عراق از چه مسیرها و مرزهایی وارد می‌شود؟

سه مسیر اصلی واردات غذایی عراق عبارت‌اند از: بنادر ام‌قصر در جنوب، محور زمینی ترکیه ـ ابراهیم خلیل در شمال و مجموعه مرزهای زمینی ایران در شرق.

برای کالاهای وارداتی از آسیا، برزیل و سایر کشورهای دور، مسیر دریایی ام‌قصر نقش محوری دارد. کالاهای ترکیه و بخشی از محموله‌های اروپایی بیشتر از مسیر زمینی هابور ـ ابراهیم خلیل وارد می‌شوند. محصولات ایرانی نیز بسته به مقصد نهایی از چند مرز غربی ایران وارد عراق می‌شوند.

ام‌قصر؛ مسیر اصلی بارهای دریایی

ام‌قصر برای محموله‌هایی که از هند، آسیای جنوب شرقی، شرق آسیا، برزیل یا دیگر مبدأهای دور می‌آیند اهمیت ویژه دارد.

برنج، روغن، مواد اولیه غذایی، گوشت منجمد، کنسرو و محصولات بسته‌بندی‌شده می‌توانند در کانتینر خشک یا یخچالی به این بندر برسند.

برای محصولات منجمد، هزینه کانتینر یخچالی، برق کانتینر در پایانه، مدت ترخیص و خطر دموراژ اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

ابراهیم خلیل؛ دروازه زمینی ترکیه

مرز ابراهیم خلیل در دهوک در اتصال با هابور ترکیه یکی از مهم‌ترین محورهای زمینی تجارت عراق است.

در مارس ۲۰۲۶ گمرک عراق اعلام کرد مواد غذایی و داروهای وارداتی از این مرز تحت سازوکار اظهار قبلی قرار گرفته‌اند و پرداخت عوارض گمرکی و سپرده‌های مالیاتی طبق سازوکار تعیین‌شده باید در فرایند رسمی ثبت شود.

این تغییر نشان می‌دهد تجارت زمینی عراق به سمت کنترل پیش از ورود و ثبت دیجیتال حرکت کرده است.

۵. برای صادرات مواد غذایی ایران به عراق کدام مرز مناسب‌تر است؟

انتخاب مرز باید بر اساس مقصد نهایی خریدار انجام شود، نه صرفاً نزدیک‌ترین مرز به کارخانه ایرانی.

یک کامیون که مقصد آن بصره است، نباید صرفاً به‌دلیل نرخ حمل اولیه پایین‌تر از مسیر شمال وارد شود. هزینه حمل داخلی عراق و زمان تحویل می‌تواند کل محاسبه را تغییر دهد.

شلمچه برای بصره و جنوب

برای تولیدکنندگان جنوب، جنوب غرب و مرکز ایران، شلمچه از نظر دسترسی به بصره اهمیت دارد.

این مسیر برای مواد غذایی خشک، بسته‌بندی‌شده و در صورت وجود زیرساخت مناسب حمل سرد، بعضی محصولات یخچالی و منجمد قابل استفاده است.

مهران ـ زرباطیه برای عراق مرکزی

این محور برای دسترسی به واسط و بغداد و سپس توزیع در بخش بزرگی از عراق موقعیت مناسبی دارد.

برای محصولاتی که مقصد نهایی آن‌ها بغداد، نجف یا بخش‌هایی از عراق مرکزی است، مقایسه هزینه این مسیر با شلمچه اهمیت دارد.

باشماق برای سلیمانیه

برای تولیدکنندگان استان‌های غربی ایران، باشماق یکی از مسیرهای طبیعی دسترسی به بازار سلیمانیه و مناطق اطراف است.

هزینه مسیر کوتاه‌تر باید در کنار هزینه‌های ترخیص و شیوه ورود کالا به بازار فدرال عراق بررسی شود.

حاج عمران برای اربیل

این مرز برای ورود به اربیل و بخش‌هایی از شمال عراق اهمیت تجاری دارد.

اقلیم کردستان و موضوع تفاوت رویه گمرکی

عراق طی سال‌های اخیر برای یکپارچه‌کردن ساختار تعرفه میان دولت فدرال و اقلیم کردستان اقدام کرده است. چارچوب تعرفه یکپارچه در سال ۲۰۲۴ مورد تأیید قرار گرفت، اما در ژانویه ۲۰۲۶ مقام‌های عراقی همچنان از استقرار نقاط گمرکی در نینوا، کرکوک و دیاله برای وصول اختلاف عوارض میان ورودی‌های اقلیم و ساختار فدرال خبر می‌دادند.

برای فروشنده‌ای که کالا را به اربیل یا سلیمانیه تحویل می‌دهد این موضوع شاید مستقیماً مسئله اصلی نباشد، اما اگر کالا قرار است بعداً وارد بازار بغداد یا سایر استان‌های فدرال شود، ساختار ترخیص و عوارض باید از ابتدا روشن باشد.

۶. قوانین واردات مواد غذایی عراق در سال ۲۰۲۶

فرایند ورود مواد غذایی به عراق از چند لایه تشکیل شده است: گمرک، سازمان استاندارد و کنترل کیفیت، وزارت کشاورزی برای محصولات مرتبط، وزارت بهداشت یا دامپزشکی در موارد مربوط و سایر مراجع بخشی ممکن است در یک محموله نقش داشته باشند.

اظهار گمرکی الکترونیکی

گمرک عراق از اول ژانویه ۲۰۲۵ گذار از اظهار کاغذی به اظهار الکترونیکی در سامانه آسیکودا را اجرا کرده است. مانیفست الکترونیکی، پرداخت الکترونیکی، اتصال باسکول و اسکنر و توسعه اظهار پیش از ورود نیز بخشی از برنامه اصلاح گمرکی عراق بوده‌اند.

برای صادرکننده، نتیجه عملی روشن است: مشخصات درج‌شده در فاکتور، گواهی مبدأ، اظهار گمرکی، گواهی انطباق و اسناد حمل باید با یکدیگر هماهنگ باشند.

طبقه‌بندی کالا

ارزیابی گمرکی بر پایه HS Code انجام می‌شود. سامانه گمرک عراق پس از اظهار کالا، آن را از نظر فیزیکی بررسی کرده و سپس مرحله ارزش‌گذاری و محاسبه حقوق و عوارض انجام می‌شود.

استفاده از کد کلی یا نادرست برای کاهش تعرفه می‌تواند باعث اختلاف ارزش، توقف محموله یا اصلاح اظهار شود.

تعرفه گمرکی

قانون تعرفه گمرکی عراق، قانون شماره ۲۲ سال ۲۰۱۰، همچنان یکی از پایه‌های ساختار تعرفه‌ای این کشور است و وزارت دارایی عراق جداول آن را منتشر می‌کند. گمرک عراق در فوریه ۲۰۲۶ اعلام کرد نرخ تعرفه بر اساس کالای داخل محموله تعیین می‌شود و نرخ‌ها از ۵ درصد آغاز می‌شوند.

همچنین گمرک عراق در ژانویه ۲۰۲۶ اعلام کرد افزایش‌های جدید عوارض شامل مواد غذایی، دارو و کالاهای اساسی نشده است.

این به معنی تعرفه ثابت ۵ درصد برای همه مواد غذایی نیست. نرخ هر محصول باید با کد دقیق همان کالا در جدول گمرکی عراق بررسی شود.

محدودیت‌های وزارت کشاورزی

این بخش برای صادرکنندگان محصولات کشاورزی اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد.

در سپتامبر ۲۰۲۶ وزارت کشاورزی اعلام کرد علاوه بر ۳۳ قلم دارای ممنوعیت، ۱۵ محصول کشاورزی تابع محدودیت متغیر در تقویم تولید هستند. در زمان تولید کافی داخلی، واردات محصولاتی مانند گوجه‌فرنگی، خیار، سیب‌زمینی، پیاز و بادمجان متوقف می‌شود و در شرایط کمبود امکان بازشدن واردات وجود دارد.

بنابراین برای صادرات میوه و سبزی، نخستین سؤال قبل از قیمت حمل این است:

آیا واردات این محصول در روز ثبت سفارش مجاز است؟

۷. استاندارد، گواهی انطباق، سلامت و برچسب‌گذاری

سازمان مرکزی استاندارد و کنترل کیفیت عراق مسئول کنترل انطباق بسیاری از کالاهای وارداتی با استانداردهای مورد پذیرش عراق است و نمونه کالاهای وارداتی نیز می‌تواند برای آزمون به این سازمان ارجاع شود.

گواهی انطباق

در برنامه ارزیابی انطباق عراق، گروه وسیعی از کالاهای مشمول باید پیش از حمل بررسی شده و گواهی انطباق دریافت کنند.

در فهرست فعلی برنامه، مواد غذایی فرآوری‌شده در دامنه گسترده‌ای قرار دارند و غذای تازه به شکل متفاوتی مدیریت می‌شود. شرکت‌های ارزیابی مورد تأیید COSQC برای محصولات مشمول می‌توانند گواهی انطباق صادر کنند.

مدارک تشکیل پرونده گواهی

• فاکتور پیش‌فروش یا تجاری
• مشخصات فنی محصول
• شماره بچ
• تاریخ تولید و انقضا
• گزارش آزمون مرتبط
• گواهی سلامت یا دامپزشکی در صورت کاربرد
• گواهی حلال برای محصولاتی که به آن نیاز دارند
• گواهی مبدأ
• اسناد حمل

گواهی سلامت و قرنطینه

برای محصولات گیاهی تازه، گواهی بهداشت نباتی و الزامات قرنطینه اهمیت دارد.

برای گوشت، فرآورده‌های دامی و لبنیات، گواهی سلامت دامپزشکی و تأیید مبدأ و واحد تولیدی می‌تواند الزامی باشد.

در کالاهای حیوانی، فقط داشتن فاکتور و گواهی مبدأ برای ترخیص کافی نیست.

برچسب

کشور مبدأ باید به‌وضوح مشخص شود. تاریخ تولید و انقضای غذاهای کنسروی و نگهداری‌شده نیز باید به‌صورت واضح روی بسته درج شود.

برای محصول مصرفی بسته‌بندی‌شده بهتر است پیش از چاپ نهایی، طرح لیبل با واردکننده عراقی و الزامات استاندارد همان محصول تطبیق داده شود.

از تغییر لیبل در مرز یا اتکا به برچسب اصلاحی دقیقه آخر باید پرهیز کرد؛ زیرا اختلاف میان برچسب، گواهی انطباق و اسناد تجاری یکی از دلایل قابل‌اجتناب توقف کالا است.

۸. خریدار عراقی در کنترل کیفیت مواد غذایی چه مواردی را بررسی می‌کند؟

«مواد غذایی» یک گروه بسیار گسترده است. معیار کنترل رب گوجه با برنج، سیب یا گوشت منجمد یکسان نیست.

به همین دلیل قرارداد صادراتی باید به جای عباراتی مانند «کیفیت صادراتی» از شاخص‌های اندازه‌پذیر استفاده کند.

برنج

موارد مهم می‌تواند شامل درصد شکستگی، طول دانه، رطوبت، مواد خارجی، آفت‌زدگی، بو، رنگ، یکنواختی پخت و وزن خالص باشد.

میوه تازه

اندازه، وزن، رنگ، درجه رسیدگی، سفتی بافت، عیوب پوستی، پوسیدگی، آسیب مکانیکی، یکنواختی سورت و دمای بارگیری اهمیت دارند.

برای سیب صادراتی، فروشنده باید از ابتدا مشخص کند محموله از نظر کالیبر، رنگ و بسته‌بندی با نمونه اولیه چگونه تطبیق داده می‌شود.

رب و فرآورده گوجه

بریکس، رنگ، میزان نمک، اسیدیته، سلامت میکروبی، وزن خالص، مشخصات قوطی یا بسته آسپتیک و وضعیت درز بسته باید کنترل شود.

لبنیات

چربی، پروتئین، نمک، رطوبت، مواد جامد، آزمون‌های میکروبی و دمای نگهداری متناسب با محصول اهمیت دارد.

مواد غذایی منجمد

تاریخ تولید، دمای محصول، وضعیت زنجیره سرد، سلامت بسته، سوختگی انجمادی، درصد آب آزاد و در محصولاتی که کاربرد دارد میزان یخ‌پوش باید بررسی شود.

اختلاف نمونه با محموله

یکی از ریسک‌های تجارت منطقه‌ای این است که نمونه تأییدشده از بهترین تولید انتخاب شود، اما محصول بارگیری‌شده از نظر سایز، رنگ یا بسته‌بندی متفاوت باشد.

راه‌حل حرفه‌ای این است که معیار پذیرش کالا به قرارداد تبدیل شود، نه اینکه صرفاً نمونه فیزیکی مبنای توافق باقی بماند.

۹. هزینه واردات مواد غذایی به عراق چگونه محاسبه می‌شود؟

هیچ عدد واحدی با عنوان «هزینه واردات به عراق» وجود ندارد. هزینه واقعی تحویل شامل چند لایه است و مسیر زمینی با دریایی تفاوت بنیادی دارد.

فرمول عملی قیمت تمام‌شده

قیمت کالا + حمل داخل مبدأ + هزینه اسناد و آزمون + حمل بین‌المللی + بیمه + هزینه مرزی یا بندری + تعرفه گمرکی + سپرده یا مالیات مربوط + بازرسی + انبارداری + حق توقف + ترخیص‌کار + حمل داخلی عراق

هزینه حمل زمینی از ایران

در مسیر ایران هزینه به این عوامل وابسته است:

• شهر بارگیری
• مرز خروج
• مقصد عراقی
• کامیون معمولی یا یخچالی
• وزن و حجم بار
• نیاز به تعویض کشنده یا انتقال بار
• زمان توقف در مرز
• فصل پرترافیک
• برگشت‌بار کامیون
• شرایط امنیتی و مسیر داخلی عراق

برای همین، نرخ تهران ـ بغداد با مشهد ـ بغداد، تبریز ـ اربیل یا شیراز ـ بصره قابل مقایسه مستقیم نیست.

هزینه کانتینر دریایی

برای محموله دریایی، علاوه بر کرایه اصلی کشتی باید هزینه‌های پایانه‌ای و خدمات خط کشتیرانی را محاسبه کرد.

برای نمونه، یکی از خطوط بزرگ کشتیرانی در تعرفه منتشرشده سال ۲۰۲۵ برای مقصد عراق، هزینه خدمات پایانه مقصد را برای کانتینر خشک ۲۰ فوت ۲۱۲ دلار و ۴۰ فوت ۲۵۵ دلار اعلام کرده بود. رقم متناظر برای کانتینر یخچالی ۲۰ فوت ۲۸۰ دلار و ۴۰ فوت ۳۰۰ دلار بود. همین شرکت در تعرفه دیگری، هزینه خدمات وارداتی ۵۰ دلار برای هر کانتینر اعلام کرده بود. این ارقام صرفاً شاخصی از یک بخش هزینه بندری سال ۲۰۲۵ هستند و قیمت کل حمل یا نرخ قرارداد جدید محسوب نمی‌شوند.

دموراژ؛ هزینه‌ای که نباید دست‌کم گرفته شود

برای مواد غذایی دریایی، خصوصاً محموله یخچالی، تأخیر در ترخیص می‌تواند هزینه قابل‌توجهی ایجاد کند.

اگر گواهی انطباق، مجوز یا اصل اسناد دیر برسد، کانتینر در بندر باقی می‌ماند. بنابراین آماده‌سازی اسناد پیش از رسیدن کشتی بخشی از مدیریت هزینه است، نه کار اداری جانبی.

۱۰. حمل و لجستیک مواد غذایی به عراق

انتخاب وسیله حمل باید بعد از شناخت رفتار محصول انجام شود.

کالای خشک

برنج، حبوبات، کنسرو، شیرینی، بیسکویت و بسیاری از محصولات ماندگار در کامیون یا کانتینر خشک قابل حمل‌اند.

اما گرمای شدید عراق در بخش بزرگی از سال می‌تواند برای محصولاتی مانند شکلات، روغن‌های حساس یا بعضی شیرینی‌ها مشکل ایجاد کند.

میوه و سبزی

برای محصول تازه، زمان از هزینه مهم‌تر می‌شود.

بار باید در درجه رسیدگی مناسب برداشت شود، پس از سورت و بسته‌بندی در دمای مناسب قرار گیرد و در صورت نیاز پیش‌سرد شود.

هر ساعت تأخیر در مرز برای محصول با تنفس بالا، بخشی از عمر تجاری کالا را مصرف می‌کند.

لبنیات سرد

اگر محصول نیازمند نگهداری سرد است، ثبت دمای کانتینر یا کامیون اهمیت زیادی دارد.

در قرارداد بهتر است مشخص شود دمای تحویل چگونه سنجیده می‌شود و مسئولیت قطع زنجیره سرد بر عهده کدام طرف است.

محصولات منجمد

کامیون یا کانتینر باید پیش از بارگیری به دمای عملیاتی رسیده باشد. استفاده از کانتینر یخچالی برای سردکردن محصولی که از قبل گرم بارگیری شده، روش صحیحی نیست.

روش تحویل

در قراردادهای ایران و عراق، شرایط تحویل باید دقیقاً مشخص کند فروشنده تا کجا مسئول است.

تحویل در کارخانه، مرز، انبار واردکننده یا مقصد نهایی چهار قیمت کاملاً متفاوت ایجاد می‌کند.

استفاده از Incoterms باید همراه با نام محل دقیق باشد. درج عبارتی مانند «تحویل عراق» بدون تعیین شهر، مرز یا پایانه برای قرارداد حرفه‌ای کافی نیست.

۱۱. چک‌لیست واردکننده پیش از ثبت سفارش

پیش از صدور پیش‌فاکتور نهایی یا پرداخت وجه، واردکننده عراقی و صادرکننده باید حداقل موارد زیر را نهایی کنند:

1. نام دقیق تجاری و فنی محصول مشخص شود.
2. HS Code محصول با ترخیص‌کار عراقی کنترل شود.
3. مجازبودن واردات همان محصول در تاریخ سفارش بررسی شود.
4. محدودیت‌های تقویم کشاورزی برای محصول تازه کنترل شود.
5. استاندارد عراقی یا مشخصات مورد پذیرش تعیین شود.
6. ضرورت دریافت گواهی انطباق پیش از حمل روشن شود.
7. برای محصول حیوانی، وضعیت مجوز دامپزشکی و سلامت بررسی شود.
8. برای محصول گیاهی، نیاز به گواهی بهداشت نباتی بررسی شود.
9. نمونه پیش از قرارداد تأیید و مشخصات عددی آن ثبت شود.
10. معیار پذیرش و رد محموله در قرارداد نوشته شود.
11. وزن خالص و ناخالص هر بسته مشخص شود.
12. زبان، محتوای لیبل، کشور مبدأ و تاریخ‌ها تأیید شوند.
13. نوع کارتن، مقاومت آن و شیوه پالت‌بندی مشخص شود.
14. در کالای سرد، دمای بارگیری و تحویل تعیین شود.
15. مرز ورود بر اساس مقصد خریدار انتخاب شود.
16. نرخ حمل تا همان مقصد محاسبه شود.
17. تعرفه گمرکی بر اساس کد دقیق بررسی شود.
18. هزینه‌های ترخیص، بازرسی و آزمایش در محاسبه قیمت لحاظ شود.
19. اصل اسناد قبل از رسیدن بار آماده باشد.
20. زمان آزاد کانتینر یا کامیون برای جلوگیری از هزینه توقف بررسی شود.

این چک‌لیست به‌ویژه برای صادرات از ایران اهمیت دارد؛ زیرا کوتاهی مسیر زمینی گاهی باعث می‌شود فروشنده تصور کند اسناد را می‌توان پس از حرکت کامیون تکمیل کرد. در عمل، سرعت حمل باید با سرعت آماده‌شدن مدارک هماهنگ باشد.

۱۲. راهبرد عملی برای ورود به بازار عراق و تأمین از ایران

موفقیت در بازار عراق از انتخاب «محصول پرفروش» شروع نمی‌شود؛ از یافتن محصولی شروع می‌شود که سه شرط را هم‌زمان داشته باشد: تقاضای واقعی، اجازه واردات و مزیت قابل دفاع برای تأمین‌کننده.

برای مثال، آمار ۲۰۲۴ نشان می‌دهد عراق واردکننده بزرگ مرغ بوده است؛ اما ممنوعیت سال ۲۰۲۶ این فرصت را محدود کرده است. در مقابل، محصولات فرآوری‌شده‌ای که تولید داخلی عراق پاسخ کامل به تقاضای آن‌ها نمی‌دهد و در فهرست ممنوعیت قرار ندارند، ممکن است مسیر تجاری باثبات‌تری ایجاد کنند.

در محصولات تازه نیز باید برنامه فروش با تقویم کشاورزی عراق هماهنگ شود. صادرکننده‌ای که قرارداد چندماهه سبزی تازه را بدون بررسی دوره‌های ممنوعیت امضا کند، عملاً ریسک مقرراتی را وارد قرارداد خود کرده است.

بازار مناسب برای شرکت کوچک با بازار مناسب برای کارخانه بزرگ یکسان نیست

شرکت کوچک می‌تواند با بار محدود زمینی، بسته‌بندی اختصاصی و تحویل سریع وارد بازار شود.

کارخانه بزرگ بیشتر به توزیع‌کننده‌ای نیاز دارد که توان جذب چندین کامیون در ماه، مدیریت موجودی و پوشش جغرافیایی بازار را داشته باشد.

تأمین صادراتی محصولات غذایی ایران بر اساس مشخصات خریدار

در خرید بین‌المللی مواد غذایی، تفاوت دو پیشنهاد فقط قیمت هر کیلو نیست. محل کارخانه، کیفیت محصول، حجم سفارش، نوع بسته، آزمایش، مرز خروج و شهر مقصد می‌توانند قیمت تحویل‌شده را به‌طور اساسی تغییر دهند.

ایرانکو به خریداران و واردکنندگان امکان می‌دهد درخواست خود را بر اساس مشخصات دقیق کالا ثبت کنند. محصول موردنظر، مقدار سفارش، بسته‌بندی، استانداردهای موردنیاز و مقصد عراق می‌تواند از ابتدا در درخواست مشخص شود تا گزینه‌های تأمین بر همان مبنا بررسی شوند.

در محصولاتی که بازار عراق برای آن‌ها محدودیت فصلی دارد، خریدار باید قبل از نهایی‌کردن تولید و بارگیری، مجوز ورود را با طرف عراقی کنترل کند.

برای بررسی تأمین مواد غذایی ایرانی برای عراق، مشخصات محصول، حجم تقریبی سفارش، بسته‌بندی و شهر مقصد را در درخواست خرید درج کنید تا امکان تأمین و مسیر مناسب تحویل بر اساس همان نیاز بررسی شود.

برای دریافت قیمت دقیق چه اطلاعاتی باید ارسال شود؟

درخواست ساده‌ای مانند «قیمت مواد غذایی برای عراق چقدر است؟» برای دریافت پیشنهاد حرفه‌ای کافی نیست.

خریدار باید حداقل این اطلاعات را ارائه کند:

• نام دقیق محصول
• مشخصات کیفی
• وزن هر بسته
• حجم کل سفارش
• مصرف خرده‌فروشی یا عمده
• نیاز به برند اختصاصی
• زبان و طرح لیبل
• شهر مقصد عراق
• مرز یا محل تحویل ترجیحی
• حمل معمولی، سرد یا منجمد
• آزمون‌های موردنیاز
• گواهی‌های موردنیاز
• شرایط پرداخت
• زمان موردنظر برای تحویل

برای میوه تازه باید اندازه، رنگ، سورت و بسته‌بندی نیز مشخص شود. برای مواد غذایی صنعتی شاخص‌هایی مانند بریکس، چربی، پروتئین یا سایر پارامترهای فنی متناسب با همان محصول باید به درخواست اضافه شود.

خریداران عراقی می‌توانند همین اطلاعات را در قالب درخواست خرید در ایرانکو ثبت کنند تا بررسی گزینه‌های تأمین ایرانی بر اساس مشخصات واقعی سفارش انجام شود.

جمع‌بندی

عراق یک بازار مهم وارداتی برای مواد غذایی است، اما بهترین فرصت‌های آن را نمی‌توان فقط از جدول حجم واردات استخراج کرد. برنج، گوشت، مرکبات، میوه، لبنیات، فرآورده‌های گوجه و مواد غذایی بسته‌بندی‌شده در سال‌های اخیر تجارت قابل‌توجهی داشته‌اند، ولی مقررات سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهد سیاست حمایت از تولید داخلی به یکی از عوامل اصلی تصمیم‌گیری تبدیل شده است.

برای صادرکننده ایرانی، محصولات تازه زمانی فرصت محسوب می‌شوند که واردات آن‌ها در همان بازه زمانی مجاز باشد. محصولاتی مانند گوجه‌فرنگی، سیب‌زمینی، پیاز، خیار و بادمجان می‌توانند مشمول محدودیت فصلی شوند. بازار مرغ نیز نمونه روشنی است که در آن حجم تاریخی واردات بالا بوده اما سیاست وارداتی جدید شرایط را تغییر داده است.

از نظر لجستیک، ام‌قصر محور اصلی تجارت دریایی، ابراهیم خلیل مسیر کلیدی ترکیه و مرزهای شرقی و شمال شرقی مسیر طبیعی بسیاری از کالاهای ایرانی هستند. انتخاب درست میان شلمچه، مهران ـ زرباطیه، باشماق، حاج عمران و دیگر ورودی‌ها باید بر اساس شهر مقصد انجام شود.

عامل تعیین‌کننده دیگر، تطبیق مقرراتی است. کد تعرفه صحیح، اظهار الکترونیکی، گواهی انطباق در کالاهای مشمول، گواهی‌های بهداشتی، لیبل درست و مجوز واردات باید قبل از حرکت محموله نهایی شوند.

بازار عراق برای فروشنده‌ای که فقط قیمت ارائه می‌کند بازاری پرریسک است؛ اما برای تأمین‌کننده‌ای که محصول، مقررات، مسیر حمل و هزینه تحویل را به‌عنوان یک زنجیره واحد مدیریت می‌کند، یکی از عملی‌ترین بازارهای منطقه برای تجارت مواد غذایی ایران به شمار می‌رود.

پرسش‌های متداول